Zeldzame druivenrassen die je hier niet kunt kopen, en waarom niet
Sinds vorig jaar proeven en filmen we elke dag een wijn van een ander druivenras, met als doel er 365 in een jaar te halen. Voor die serie 365 druiven in 365 dagen staan we inmiddels op ruim honderdzeventig afleveringen. Vooraf dachten we dat het proeven het lastigste zou worden. Dat viel mee. Het vinden is het probleem.
Onze zoeklijst met rassen die we nergens te pakken krijgen staat op bijna vierhonderd namen, en wie zo'n lijst een tijdje bijhoudt ziet dat er systeem in zit. Er zijn grofweg vier redenen waarom een druif Nederland nooit haalt, en geen ervan is dat de wijn niet goed genoeg zou zijn.
- Het land drinkt alles zelf op. Van elke vijftig flessen Zwitserse wijn gaat er hooguit één de grens over.
- Er is te weinig van. De gringet uit de Haute-Savoie staat op ruim twintig hectare wereldwijd, het meeste daarvan rond één dorp.
- De geschiedenis heeft gekozen. Na de druifluis werd er herplant met wat zeker verkocht, en de rest verdween uit de handel.
- De druif werkt zelf niet mee. De maratheftiko van Cyprus kan zich niet zelf bestuiven en heeft een buurdruif nodig.
Reden 1: de wijn gaat het land niet uit
Neem de completer, een witte druif uit Graubünden. In het dorp Malans wordt al meer dan duizend jaar wijn verbouwd, en de completer zelf duikt in 1321 voor het eerst bij naam op, in een inventaris van bezittingen van het bisdom Chur. Zijn naam dankt hij aan het completorium, het laatste gebed van de dag: na dat gebed, als het zwijgen van de nacht was ingegaan, mochten de monniken nog één versterkend glas. Een druif genoemd naar het avondgebed, je moet er maar opkomen. Halverwege de vorige eeuw was het ras bijna verdwenen. Vandaag staat er nog geen twee hectare van.
Wie hem wil proeven zal daarvoor naar Zwitserland moeten. Niet omdat de Zwitsers hun wijn voor zichzelf houden, al lijkt het er soms op: van elke vijftig flessen die ze maken gaat er hooguit één de grens over. De rest drinken ze zelf. Dat lot deelt de completer met bijna alles wat het land verbouwt. Op een paar uur rijden van Nederland ligt een eeuwenoude wijncultuur waar je hier zelden een fles van tegenkomt.
Reden 2: er is simpelweg te weinig van
Sommige rassen zitten niet achter een grens, ze zijn gewoon te klein geworden voor de handel. Het mooiste voorbeeld is de mondeuse blanche uit de Savoie. DNA-onderzoek wees eind jaren negentig uit dat zij, samen met het al even obscure ras dureza, de ouder is van de syrah. Haar kind groeit op miljoenen plekken ter wereld, van de Rhône tot Australië. De moeder zelf is nooit ver van huis geweest en staat nog op een handvol percelen in de Savoie. Vrijwel niemand die syrah drinkt zal ooit proeven waar die vandaan komt. Zulke familiegeheimen zitten overal in de wijngaard, zoals we eerder beschreven in ons stuk over druiven die van identiteit wisselen.
Uit dezelfde streek komt de gringet: ruim twintig hectare wereldwijd, vrijwel allemaal rond het dorpje Ayse. Zulke rassen zijn niet slecht, niet vergeten en niet eens bedreigd. Er is alleen te weinig van. Een importeur die zo'n wijn hierheen wil halen moet een producent vinden die kan en wil exporteren, moet genoeg kunnen afnemen om het transport te dekken, en moet daarna klanten vinden voor een naam die niemand kan uitspreken. Ergens in die rekensom haakt bijna iedereen af. Het is zelden onwil, en juist dat maakt het zo hardnekkig.
Reden 3: de geschiedenis heeft al gekozen
Toen de druifluis eind negentiende eeuw de Europese wijngaarden had verwoest, moest er overal opnieuw geplant worden. En wie opnieuw plant, kiest voor zekerheid: rassen die veel opbrengen, die bekend zijn, die verkopen. Wat toen niet terugkwam werd zeldzaam, en wat zeldzaam werd raakte uit de handel. Dat sommige wijnmakers nu juist die oude namen weer oppakken, is een van de leukste ontwikkelingen in wijn.
In Colares, aan de Atlantische kust bij Sintra, ging het precies andersom, en het hielp niets. De wijngaarden liggen daar in diep zand waar de druifluis niet kan leven, en dus staat de ramisco er tot op vandaag op eigen wortel, ongeënt, zoals vrijwel nergens meer in Europa. Eind jaren dertig telde het gebied nog ruim duizend hectare. Daarvan is een twintigtal over, verdeeld over een handvol producenten. Het waren niet de ziektes die de wijngaard opaten maar de badgasten: grond aan zee bleek als vakantiehuis meer waard dan als wijngaard. Op Madeira geldt de terrantez, ooit een van de trotse rassen van het eiland, als zo goed als verdwenen. Er liggen nog oude flessen, maar aanplant is er nauwelijks meer.
De Canarische Eilanden laten zien hoe het ook kan lopen. Daar kreeg de druifluis nooit echt voet aan de grond en staan veel stokken eveneens op eigen wortel, waardoor rassen als listán gacho, forastera gomera en marmajuelo er gewoon zijn blijven groeien terwijl je ze daarbuiten nergens ziet. Alleen blijven de flessen bijna allemaal op de eilanden. Alle drie staan ze nog open op onze zoeklijst. Over de geschiedenis daarachter, tot en met de zoete Canary sack die Shakespeare al roemde, schreef wijnhistorica Mariëlla Beukers een mooi stuk op Wijnkronieken.
Reden 4: de druif werkt zelf niet mee
En dan zijn er rassen die het zichzelf moeilijk maken. De maratheftiko van Cyprus geldt als de beste rode druif van het eiland, maar heeft een zeldzame eigenschap: waar vrijwel alle wijndruiven zichzelf bestuiven, heeft de maratheftiko vrouwelijke bloemen en kan dat niet. Hij heeft een buurman nodig die op precies hetzelfde moment bloeit. Op Cyprus plant men er van oudsher de spourtiko tussen, dus wie een wijngaard vol maratheftiko wil moet een deel van zijn grond afstaan aan een ander ras.
Eeuwenlang stond hij daardoor verspreid tussen andere druiven en verdween zijn naam in de mengwijn. Pas de laatste decennia wordt hij weer serieus apart gebotteld. Bij ons staan ze allebei op de lijst, de druif en zijn bestuiver, en we hebben ze geen van beide gevonden.
Zeldzaam en wereldberoemd tegelijk
Dat zeldzaam en beroemd elkaar niet uitsluiten bewijst Maribor, in Slovenië. Tegen de gevel van een huis aan de Drava groeit een wijnstok van ruim vierhonderd jaar oud, volgens het Guinness Book of Records de oudste ter wereld die nog vrucht draagt. Hij werd geplant toen de stad zich tegen Ottomaanse belegeringen weerde, en hij leeft nog. Elk jaar wordt er geoogst, goed voor ongeveer honderd kleine flesjes, die de stad vooral weggeeft aan wie ze eren wil.
Het ras van die stok is de žametovka, in Slovenië een doodgewone druif en een vast bestanddeel van de cviček, de lichte rode wijn uit Dolenjska. De beroemdste wijnstok ter wereld dus, van een druif die in eigen land iedereen kent en die je hier nergens tegenkomt.
Wat we wél in huis hebben
Dit hele verhaal gaat over flessen die we niet konden krijgen, dus het is eerlijk om er ook bij te zeggen wat er wel staat. In onze collectie Ontdekkings-druiven verzamelen we de rassen die we wél te pakken kregen, van saperavi tot encruzado. Zoek je een startpunt, dan hebben we zeven inheemse rassen op een rij gezet die het proberen waard zijn.
En ga je op reis, kijk dan in de plaatselijke wijnwinkel eerst naar de namen die je niet kent. Dat is de kortste route naar een fles die hier niet te koop is, en we schreven eerder op welke streken zich daar goed voor lenen.
Onze zoeklijst staat openbaar op de projectpagina 365 druiven in 365 dagen. Kom je er eentje tegen die erop staat, dan horen we dat graag.
Veelgestelde vragen
Hoeveel druivenrassen bestaan er eigenlijk?
Schattingen lopen richting de tienduizend, waarvan er een paar honderd een rol van betekenis spelen in de handel. In een gemiddeld Nederlands schap kom je er zelden meer dan enkele tientallen tegen. Wij verkopen ruim achthonderd wijnen en ook daarmee zien we maar een fractie van wat er groeit.
Kan ik zo'n zeldzame wijn niet gewoon online bestellen in het land zelf?
Soms wel, maar het loont zelden. Verzendkosten en accijns maken een fles van vijftien euro al snel drie keer zo duur, en veel kleine producenten versturen niet naar het buitenland. Meenemen vanaf de plek zelf is bijna altijd voordeliger, en leuker.
Waarom staat er soms een druif op de lijst die ik zelf wel eens gedronken heb?
Dat kan goed. Onze lijst is onze eigen selectie, geen wetenschappelijk overzicht, en de kans dat je iets kent dat wij nog niet vonden is reëel. Juist die tips zijn de reden dat de lijst openbaar staat.
Telt een blend ook mee voor de 365?
Alleen als de genoemde druif ruim de boventoon voert. We houden een ondergrens van ongeveer negentig procent aan, anders proef je vooral de andere rassen en leert de aflevering je weinig over de druif waar het om gaat.
Over dit artikel
De druivenfeiten in dit stuk komen uit de vakliteratuur over druivenrassen, met Wine Grapes van Jancis Robinson, Julia Harding en José Vouillamoz als belangrijkste naslagwerk, aangevuld met de openbare cijfers van de betrokken wijnstreken. De cijfers over onze eigen zoeklijst en de serie komen van de projectpagina en lopen dus op.
Beeldverantwoording: wijngaarden in de Bündner Herrschaft, foto JoachimKohler-HB (CC BY-SA 4.0); mondeuse blanche, plaat uit Viala en Vermorel, Ampélographie (publiek domein); Adega Regional de Colares, foto 69joehawkins (CC BY-SA 3.0); Stara trta in Maribor, foto Marco Almbauer (CC BY-SA 4.0).